محمد حسن خان اعتماد السلطنه
1472
تاريخ منتظم ناصرى ( فارسى )
و به توسط ميرزا صادق مروزى ( وقايعنگار ) از ميرزا محمد شفيع صدراعظم اطمينان حاصل نمود و حسينعلى خان پسر خود را با پيشكشى فراوان به اردوى خاقانى فرستاد . و در اين اوان سردار روس حيلتى به كار برده غفلتا با افواج و توپخانهء خود به جانب اردوى حضرت مستطاب نايب السلطنه راند و به اين وضع خود را به مسجد جامع شهر رسانيده به محاصرهء قلعه پرداخت - هم در اين ايّام موكب اعليحضرت خاقان مملكتستان از چمن سلطانيه انتهاض فرموده و در دار السلطنهء تبريز مسموع ملازمان حضرت سلطنت گرديد كه سردار روس قلعهء ايروان را محاصره نموده ، لهذا اسمعيل خان دامغانى بطور مقدمة الجيش روانه شده و اردوى همايون نيز به كنار رود ارس آمد و از آب عبور نمود و روز نوزدهم ربيع الثانى يك فرسنگى ايروان مضرب خيام گردون احتشام معلّى گرديد . سردار روس سنگرهاى متعدد در محاصرهء ايروان بسته بود و خود در جامع شهر نشسته ، صبحگاهى از معسكر همايون توپها به شليك پرداخته و دستهجات قشون يورش برده به سنگرها ريختند و به يكديگر آويختند ، جمعى مقتول و سنگرها خالى شد . سردار روس توپخانه را بر سر تلى بلند برده به جانب عساكر منصوره بناى شليك را گذاشتند ، آنها سنگرها را رها كرده به اردوى معلّى بازگشتند . سردار روس افواج خود را مجدّدا به سنگر جاى داد . وقت شب جعفر قلى خان دنبلى با ده هزار پياده و سوار مصمّم شبيخون به اردوى همايون شده حسن خان قاجار قزوينى كه آن شب مشغول قراولى اردو بود از قصد جعفر قلى خان آگاه شده مراتب را به عرض ملازمان حضور حضرت پادشاهى رسانيد ، لهذا مقرّر فرمودند لشكريان از اردو بيرون رفته در دامنهء كوهى مترقّب و مترصّد باشند كه اگر لشكر روس شبيخون آرند از خارج اردو و دامنهء كوه بر ايشان حمله نمايند . قشون روس راه را گم كرده وقت صبح به اردو رسيدند و جاى را خالى يافتند ، به جانب عساكر منصوره و دامنهء كوه شتافتند چون قدرى صعود كردند حرارت آفتاب و تشنگى بر آنها غالب شد ناچار راه معاودت پيش گرفتند سپاهيان آنها را تعاقب نموده جمعى را از پاى درآوردند . همچنين كسانى كه از جانب سردار روس به طلب آذوقه به اطراف مىرفتند اغلب به دست سرداران ايرانى گرفتار و روانهء ديار عدم مىگشتند . ناچار سيسيانف سردار روس از دور ايروان